عبدل الشڪور قاضي صاحبن جو انواد ڪيل ھي ڪاويه سنگره ” در ڪلف ۽ ڪنجي“ خيالن جي اڇوتي ھئڻ ۽ ٻوليءَ جي ٻل جو ۽ قلم جي قوت جو ضامن بڻجي اسان جي سامھون آيو آھي. قاضي صاحبن ڄڻ ته ليکڪ اعجاز رحيم جي پوکيل شبد روپي ٻِجن کي ڪنھن گُلستان جي ماليءَ جيان  پنھنجي ھٿن سان سنواري اُسريل ٻوٽن جي مھڪ کي اسان پاٺڪن تائين پھچائڻ جي بخوبي قامياب ڪوشش ڪئي آھي. وري سچ سان ملاقات ٿيڻ جي پڌرائي ڪھڙي نه انوکي انداز سان بيان ڪيل آھي.“” نه آھي عبادت اِھا

ڇو ته سندس چَپَ”،

ھيئن (چپ آھستي چوريندي)

چُرن ئي نه ٿا! “

لفضن ۾ پاڪيزگي ۽ پُختگي پئي پسجي. اِئن ٿو ڀاسجي جڻ خامُشي ڳالھائڻ ۾ ڪامياب ٿي آھي. داد جا ٻه الفاض ھِن مٺي ماٺ ۾ سمايل آھن.

” آھ خاموشي  زبان جا سانت ۾ ڳالھائي ٿي

ماٺ جي مُکڙين سان منھنجي مُرڪ کي مھڪائي ٿي. “

درُ، ڪُلف، چاٻي

عمل آھي برتر

لفضن جي لوڌ کان

اھائي آڳي ٻولي

دلجوئيءَ جي بھتر. صفعو1

سچُ چيو آھه سياڻن ڪُوُڙن ھزار لفضن کان ھِڪُ مِٺو ٻول پيار جو وڌيڪ وزن وارو رھندو آھي، شايد پيار دنيا جي ھڪ اھڙي حقيقت آھي جا آد کان اِنت تائين پنھنجو وِستار وسائي ويٺي آھي. سا پُل چڳي جا دل ٽورڻ کان دل جوڙڻ ۾ ڪارگر سِڌ ٿئي، جا زخم تي راحتُن جو مرھم رکي سگھي.ڪويءَ ڪھڙو نه سندر مصال ڏنو آھه

 ”آھي لازمُ وِسائڻ باھه اول

يا ڳولڻ سبب ان جو باھه جو؟ 1

اُھا باھه جا دليُن ۾ ڀنڀٽ ڪري پئي وچڙندي وڃي، نفرتن  جي پُليُن کي پيار جي پاڻيءَ سان وِسائي شبنم جھڙي شيتليا ۽ تازگي پردان ڪرڻ جي جميواري فقت ۽ فقت اِنسان جي آھي، ڇاڪاڻ جو اھو بشرجو من ئي آھي جوھر چنڱائيءَ ۽ مندائيءَ جو جميوار رھيو آھي، پنھنجيءَ سوچ جي ڪري، پنھنجي سُٺي ۽ بُري ونھوار جي ڪري، شايد اِھو ئي ڪارڻ آھي جو گھر گھر ۾ سوچ ۾ ٽڪرو ٿو ڏسڻ ٿو اچي، ديش جا ٽُڪڙا ٽُڪڙا ٿيندا پيا اچن، امن چين جو نامو نشان گم ٿيندو ٿو وڃي، گھرن جي وِچ ۾ ديوارُن جو ڪنڌ وڃي ٿو ڳاٽ جيان اوچو ٿيندو. جڏھن اھم جي ديوار ٽُٽندي ته سچ ۽ ڪوُڙ جي وِچ جو فاصلو گھٽبو. شايد اِئن ٿيڻ سان اِنسانيت جو خاتمو ٿيڻ کان بچي وڃي ھيءُ سنسار امن چين جو ھِڪ مھڪندڙ گُلشن بڻجي پوي.

آشائن جي پيِڙ تي نِراشائن جا ٻوٽا پوکيل آھن، جن کي سچ جي جل  جو ڇِٽڪاءُ وري سر سبز ڪري سگھي ٿو. اِنھيءَ لاءِ اِھو لاضمي ۽ ضروري آھي ته اِنسان جو ضمير جاڳيل رھي.  جڏھن سچ جو جذبو سچ سان گڏبو ته پوءَ گلشن جي مھڪ کي ھوائن ۾ ڦھلجڻ کان ڪوئي روڪي نٿو سگھي.

ديوي ناگراڻي

نيو جرسي،

 12 جوُلائي 2007  

 الطاف شيخ

اڄڪلهه جڏهن آءٌ انڊيا جو هي سفرنامو ڪراچيءَ ۾ لکي رهيو آهيان، ته هتي ديوي ناگراڻيءَ جي ڪوتائن جي ڪتاب ”سنڌ جي آءٌ ڄائي آهيان“ جو چوٻول هلي رهيو آهي. هي ڪتاب سنڌ ادبي اڪيڊمي ڪراچيءَ وارن ايڊيوڪيشنل پريس ڪراچيءَ وارن کان ڇپرايو آهي، جنهن جو مهاڳ سنڌي ادبي سڀا، پوني جي صدر گوورڌن شرما ”گهايل“ لکيو آهي. ان کان سواءِ ڪتاب جي شروع ۾ پوني جي ايشوري جوتواڻي، لنڊن جي گيتا راج، ڪراچيءَ جي اظهر ٻانڀڻ ۽ نصير سومرو پڻ ديوي ناگراڻيءَ جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي لکيو آهي. شاعريءَ جي هن ڪتاب ”سنڌ جي آءٌ ڄائي آهيان“ تي برسات اخبار جي سب ايڊيٽر غوث پيرزادي ماهاڻي سنڌي رسالي ’امرتا‘ ۾ ”سنڌ جا ساهه کڻندڙ شاعره: ديوي ناگراڻي“ جي عنوان سان اڀياس (Review) لکيو آهي.

ديوي ناگراڻيءَ سان منهنجي پوني ۾ پهرين ڏينهن ئي نيرن تي ملاقات ٿي. آءٌ ماسٽر چندر جي پٽ مهيش چندر سان بيٺو هئس ته ديوي نانگراڻيءَ اچي پنهنجو تعارف ڪرايو. ساڻس گڏ سندس ڀاڻيجي اوشا جيسواڻي به هئي، جنهن لاءِ ديويءَ ٻڌايو ته هُوءَ سئيڊن ۾ رهي ٿي، جتي منهنجو جهاز اڪثر ويندو رهيو ٿي ۽ جتان مون جهازن جي انجنيئرنگ (Marine) جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. ديويءَ ٻڌايو ته هُوءَ اڄڪلهه پنهنجي ڌيءَ وٽ نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿي، جتي چندر جو پٽ پڻ رهي ٿو. هُوءَ، مهيش ۽ ٻيا ڪيترائي، آمريڪا کان هِتي پوني، دادا جشن جي 90هين سالگره ملهائڻ لاءِ آيل آهن.

ديويءَ جو جنم ڪراچيءَ ۾ 1941ع ۾ ٿيو. سندس پيءُ ڪشن چند لالواڻيءَ جو ڳوٺ ٽنڊو آدم هو. سندس ناناڻا ديوناڻي هئا. ورهاڱي کان پوءِ ديويءَ وارا اجمير آيا، جتي ديويءَ پرائمري تعليم حاصل ڪئي. ان بعد وڌيڪ تعليم حيدرآباد دکن جي سينٽ فرانسز اسڪول ۽ نظام ڪاليج مان حاصل ڪئي. سندس شادي 1961ع ۾ ڀوڄ راج ناگراڻيءَ سان ٿي، جنهن جا وڏا لاڙڪاڻي کان ممبئيءَ اچي رهيا. شاديءَ بعد ديوي به چاليهه سال ممبئيءَ ۾ رهي. کيس ٽي ٻار آهن. وڏي ڌيءَ ڪويتا شڪاگو ۾ رهي ٿي ۽ ڪنهن اسپتال ۾ اڪائونٽنٽ آهي. ٻي ڌيءَ نرملا نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿي، جنهن وٽ ديوي ناگراڻي ٽڪيل آهي. هُوءَ ڪمپيوٽر جي ايڪسپرٽ آهي. ديويءَ جو ننڍو ٻار ديپڪ به نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿو ۽ بزنيس ڪري ٿو.

ديوي ناگراڻيءَ لاءِ چيو وڃي ٿو ته هن شعر شاعري دير سان شروع ڪئي، پر جلد مشهور ٿي وئي. بقول گوورڌن شرما جي ديويءَ جي باشعور شاعري جو سبب سندس ڏات ۽ ڏاهپ جي سنجيدگي آهي.

ديويءَ جو هڪ خوبصورت غزل آهي:

بي وفا هيءَ زندگي، پوءِ ڀي لڳي پياري مون کي،

غم ڀنل آهي خوشي، پوءِ ڀي لڳي پياري مون کي.

ديوي ناگراڻيءَ جي شاعريءَ لاءِ گوورڌن شرما جو چوڻ آهي ته سندس شاعريءَ جو ڪئنواس وسيع آهي. لکڻ سندس محض شوق ناهي، سندس درديلي دل ۾ جيڪو غبار آهي اهو غزل، نظم، وائي، گيت وغيره جا ويس پهري، ساراهه جوڳي پيشڪش جي پُراثر رنگن سان نکريل آهي.

ديوي ناگراڻيءَ کي چيم ته پنهنجي سفرنامي ۾ جيڪڏهن تنهنجو ذڪر اچي وڃي ته نموني خاطر تنهنجو ڪهڙو غزل لکان؟ هيٺ سندس پسند تي سندس غزل لکي رهيو آهيان، جيئن نَوَن پڙهندڙن کي ديوي ناگراڻيءَ جي شاعريءَ جي Idea ٿي سگهي:

غزل:

جنهن لُٽيو سو به اڄ لُٽيل آهي،

هرڪا هستي ونڊيل ونڊيل آهي.

سرد فطرت لهو ۽ ماڻهو ٿيا،

برف ڄڻ ڪا ڄميل ڄميل آهي.

زندگيءَ آ انهيءَ کي هارايو،

جنهن جي هر شرط هِت کٽيل آهي.

ناهه ڪا روڪ ٽوڪ لڙڪن تي،

اک ۾ درياهه ڄڻ ڀريل آهي.

ٻوڏ لڙڪن جي سڀ وهائي وئي،

پُڇ نه ’ديوي‘ ته ڇا بچيل آهي؟

ديوي ناگراڻيءَ بابت غوث پيرزادو ماهوار ’امرتا‘ ۾ لکي ٿو ته: ”ديوي ناگراڻي، شاعريءَ جي سمورين صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي ۽ سڀني صنفن ۾ هن پنهنجي داخلي احساسن کي دٻجڻ نه ڏنو آهي. هن بحر، وزن ۽ جماليات جي چڪر ۾ ڦاسي، پنهنجي حقيقي احساسن ۽ جذبن کي قربان نه ڪيو آهي. اها هڪ تخليقڪار جي فتح آهي، ته هُو جيڪو چوڻ چاهي اهو چئي وڃي!“

۽ ديوي ناگراڻيءَ جي هڪ ٻي ڪويتا جا ڪجهه شعر:

وقت جو رُخ وقت سان مِٽجڻ لڳو،

آدمي خود کي خدا سمجهڻ لڳو.

اڄ خزان، اينديون بهارون پوءِ وري،

ماڻهو، موسم وانگيان مَٽجڻ لڳو.

دل ٽٽڻ جو مون ڏٺو ماتم جو ڪلهه،

اڄ خوشين جو سو ڪفن پهرڻ لڳو.

اڄ خوشي غم ۾ نه شامل ٿي اچي،

ڪالهه خوشيءَ کي غم ڏسي چهڪڻ لڳو.

ديوي ناگراڻيءَ نه فقط سنڌ ۾ پر هنديءَ (اڙدو) ۾ به شاعري ڪئي آهي. سندس هندي شاعريءَ جا ٻه ڪتاب تمام مشهور آهن:

·        چراغِ دل

·        دل سي دل تڪ

مٿيان ٻئي ڪتاب غزلن جا مجموعا آهن ۽ اهڙيءَ طرح سنڌيءَ ۾ به سندس غزلن جا ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، جن مان هن وقت مون وٽ هيٺيان ڪتاب موجود آهن:

·        سنڌ جي آئون ڄائي آهيان،

·        غم ڀنل خوشي،

·        آس جي شمع، ۽

·        اڏر پکيئڙا.

altafshaikh2005@gmail.com

altafshaikh2004@yahoo.co.uk

Dear Friends,                                                                                 

Gianchand Pinjani

In Pakistan, we used to have two days, Tuesday and Wednesday as Meatless days in a week.  But this practice is no more in vogue.  An article titled “U.N. asks world to eat less meat” by Juliette Jowit was published in “DAWN” of 07 September 2008.  In this article, Dr. Rajendra Pachauri, Chair of the United Nations inter-governmental panel on Climate Change and World’s leading authority on global warming has advised people to have one meat free day a week if they want to make a personal and effective sacrifice that would help tackle climate change.  He has further stressed that people should then go on to reduce their meat consumption even further.  

Dr. Pachauri said diet change was important because of the huge greenhouse gas emissions and other environmental problems.  The UN’s Food and Agriculture Organization has estimated that meat production accounts for nearly a fifth of global greenhouse gas emissions.  These are generated during the production of animal feeds, for example, while ruminants, particularly cows, emit methane, which is 23 times more effective as a global warming agent than carbon dioxide.  

By reducing meat consumption, we shall also reduce risks for obesity, heart disease, high blood pressure, diabetes mellitus, osteoporosis and some forms of cancer – particularly lung cancer and colon cancer.  Meat eaters are at high risk of above diseases for animal products are high in sodium and have low amount of fiber.  Moreover, meat eaters not only take in the animal cells and fats etc. but also the waste products e.g. chemical food stuff fed to animals, drugs injected into the animals in the slaughter houses and the antioxidants, coloring and tenderizers sprayed on the dead animals.  Due to above facts, the meat becomes one of the major source of internal pollution.  If we look to fishes, prawns and other crustaceans, Boric Acid is widely used by food manufacturers to preserve and when one eats this food, it directly attacks liver and brain, causing fits and coma.  Fish also contain carcinogens (PCBs, DDT) and heavy metals (mercury, arsenic, lead, cadmium) that can’t be removed through cooking or freezing.  

By reducing meat consumption, we can avoid world hunger and famine.  The U.S. livestock population consumes enough grain and soybeans to feed more than five times the entire U.S. population.  If Americans reduced their meat consumption by only 10 percent, it would free 12 million tons of grain annually for human consumption.  That alone would be enough to adequately feed each of the 60 million people who starve to death each year.    

By reducing meat consumption, we can also save money as meat is costlier than vegetables.  Moreover, we shall also save on medical bills as the diseases shall be reduced due to less meat consumption.  By improving health and environment, we can do more useful work for the country.  

So let us make a start by observing 25th November as a meatless day in order to bring awareness to the public regarding harmful effects of meat eating.  The day of 25th November has been chosen to honour the sacred soul of Sadhu T.L. Vaswani, a great saint born at Hyderabad, Sindh on 25th November 1879.  He was educationist, a prolific writer, the author of several hundred books in English and over 300 books in his own vernacular, the Sindhi language.  Some of his English books have been translated into German and other languages.  Vaswaniji was a born orator.  When he spoke, he filled the hall with the rich music of his words and the music of his heart.  He was a poet, a mystic, a sage, a servant of the poor.  In 1933, Vaswaniji founded the “Mira Movement in Education” and established St. Mira School for girls at Hyderabad.  He stressed on education of girls.  He was of the view that if a girl is educated, whole family becomes educated.  He believed in providing character building education and in the school he gave a motto of “Simplicity, Service, Purity and Prayer”. Sadhu Vaswani Mission is operating humanitarian services throughout the world in the areas of education, health and charitable services.  Dada J.P. Vaswani now the head of Sadhu Vaswani Mission visited Pakistan in March 2005 and donated a Computer Lab for St. Mira School Hyderabad (now named as Government Girls (Pilot) High  School Hirabad Hyderabad).  The Mission has also arranged free medical treatment in India for 16 children having heart problems which could not be treated in Pakistan.

 It is therefore requested that the above facts may please be propagated inorder to bring awareness to the public of the harmful effects of meat eating and to reckon the services of Sadhu T.L. Vaswani, 25th November may kindly be observed as MEATLESS DAY  and I am confident that you and your family will be abundantly blessed. I shall be grateful if you kindly confirm and convey the names of your family members and friends who will observe 25th November as Meatless Day. Thanks.  

Sincere Regards,  Gian Chand Pinjani, Humble Servant , Sadhu Vaswani Satsang Center ,Karachi, Pakistan. Cell # 0092-333-3635363

Broken Toy (Bhagal Randeeko) is the Mirror of Sindh    - Ghous Pirzado

Broken Toy is the novel for kids, written by young writer Anwar Abro. Anwar Abro is not only a novelist but same time he is journalist, fiction writer, poet and revolutionary person. I found him poet in,  in his writings and also in attitude. The said novel is consists of 95 pages. It is the best achievement of the writer that he merged the whole homeland in his novel.  This novel is not only based on his Village Jhangyani, but the large numbers of the villages are mentioned in the novel with all the colors of Sorrows and happiness. Writer has fully tried to keep the Village stars as highlight the novel. The simple life of the village is twinkling on the AJRAK of the novel with his originality.

It is the sign of success of the novel, as the great intellectual revolutionary Mr. Sobho Gianchindani appreciated the Novel with open heart. He wrote in the preface “Broken Toy (Bhagal Randeeko) has recalled so many forgotten events of my life, Malhar the main character of the novel is the character of my life”, he wrote. Commerade sobho recalled the journey on camel boxes, during the marriage ceremony of his cousin jamna, after the study of the Broken Toy. Not only this, but he recalled his short story “destroyed nest” while studying the Novel.

Anwar abro is a well known Journalist, Fiction writer and drama writer, but I found him a poet every time. His language is so soft and beautiful with ( a fragrance of) the originality of classic of Sindh. He does not try to write some words on the paper, but he paints the landscapes on the board of Literature. Anwar Abro has written this novel in that crisis period for child Literature and it is not only a big achievement of the witer but also a great contribution to literature. It is the tragedy of Sindhi literature that at all the time it faced the lack of child literature.

          Broken toys have very much importance in our young age. We used to feel very much sad with out the company of the toys in the childish age. The Broken toys of the little age, plants the Sadness in our soul. That’s why when we laugh; the tears may travel together with us. The childish period is the period of (supreme reign) kingdom in our lives.

 The Novel broken Toy (Bhagal Randeeko) is written by Anwar Abro in Sindhi Language and published by the Kachho Publication which is newly introduced institution, running under the ownership of Young writer Mohammad Ali Majid. As KP has published Literary Books till now, it is focusing on the child Literature and it is very good step for the new generation.

It is clear that our individual and collective role would live on the earth and the body would not live more. As Mr. Anwar Abro has written the Novel for children, in which he tried to introduce all the angles of the rural Sindh, and he achieved to show the Fields, greeneries, culture, pains, Struggles and some other  prettiness of the rural life. He did not only write on the beauty of the village life but he has presented the wickedness of the feudal life.

Malhar, the main character of the Novel was not created by the witer, it was available in Sindh already, and the wittier has made friendship with him, and presented him in front of the readers with clean face. He only washed the dust from his body, and we are happy to see ignored character among us, so that he has done historical job. So many short stories meets in the novel, each scene of the novel gives us a different universe. Novelist has done the photography of that agricultural and beautiful Sindh, which will help the coming generation to understand the great past of Sindh hopefully. “Before sowing the seed of rice, his Father was watered the fields to remove the tough ness and to make it soft, which was called as (Daff).  Daff, is that word which is now not in frequent use of rural life of Sindh. It means the writer gave new birth to this word. Not only “Daff” but he used all the local Language in Novel frequently.

He showed the hat- free atmosphere of the village life, where only love was the main focus. Little pleasures, joys and smiles were the asset of the rural communities. Nature was supporting to grow creative feelings among the peoples. Each person was born with creative mind. He justified the village life as full of emotions, richness of feelings and based on reality. Even the Urban life was affected with the diseases of the materialistic attitudes he narrated in the novel.   

We can see the movie of village celebrations; and get enjoy. He showed us the “SUKHA” celebration, where the Women are going to pray on the tomb of a saint on the birth of a boy child, in ox carts. This is only the paragraph of the novel, but he has concluded the beauty of village life. When the women are singing the songs in this “SUKHA” event, we can see universe singing and dancing with them. Writer can be appreciated on the making of novel’s nest with collection of different short stories, as the birds make the nest with different items of wood and Grass.

As we know that Feudal system is fracturing the whole society with his cruelty, so writer has showed the difficulties of this system honestly, he protested against the feudal lords in the shape of Mr. Gullan, which( who) fought with the feudal lords with the help of revolutionary and political activists and took part in election against Waderas. Struggle against the feudal lords is also important peace of the “Broken Toy”.

Novel is based on multidimensional aspects; such social, political and cultural sides etc. For example, he touched the sorrows of a widow, who was living with her life partner in rich condition, but after the death of her husband her life suddenly came down. She went in critical condition of her personal life. She was a mother of a son from her Husband. Her brothers made her second marriage with out her agreement.(consent) Writer has fully succeeded to show the generous life of village women in our society.

          Publishing of beautiful Novel gives good strength to Sindhi literature. (Repeated)Collectively we can say “The Broken Toy is the Mirror of Sindh”.

Personal View of The reader

The Commitments of a writer as Pirzado gosh is it’s mutidimentional horizon gives richness to the true shade highlighted in the novel “ The Broken Toy” written by Anwar Abro. It is interesting to read and note the minute details of the rural and feudal structure with all its possible probabilities in the day to day life of a coomon person, specially the womwn sector that is suppressed and dominated in every era. It was and is amazing to read about the “SUKHA” celebration, which I myself have not known but for  this piece  of writing by Ghous Pirzado.

In a true sense the novel participates in provoking the curiosity of a reader to know more unknown facts about the origin of sindh and its culture that has by inherited by the younger generation. Truly it is the literature that is the foundation stone for the knowledge that has been passing from generation to generation. As far as Child literature is concerned, it is the basic requirement of the society as we are here to learn and educate the raw minds and sow the fertile seeds of our lands fragrance, its soil’s productivity in hearts and minds that are fresh. The enriched heritage finds its recognition through child literature as the Youth of today are the leaders of tomorrow and we have to give them multidimentional sources that can enrich their hearts to reproduce flavor in all shades

Devi Nangrani

NJ, July 2009

 الطاف شيخ

اڄڪلهه جڏهن آءٌ انڊيا جو هي سفرنامو ڪراچيءَ ۾ لکي رهيو آهيان، ته هتي ديوي ناگراڻيءَ جي ڪوتائن جي ڪتاب ”سنڌ جي آءٌ ڄائي آهيان“ جو چوٻول هلي رهيو آهي. هي ڪتاب سنڌ ادبي اڪيڊمي ڪراچيءَ وارن ايڊيوڪيشنل پريس ڪراچيءَ وارن کان ڇپرايو آهي، جنهن جو مهاڳ سنڌي ادبي سڀا، پوني جي صدر گوورڌن شرما ”گهايل“ لکيو آهي. ان کان سواءِ ڪتاب جي شروع ۾ پوني جي ايشوري جوتواڻي، لنڊن جي گيتا راج، ڪراچيءَ جي اظهر ٻانڀڻ ۽ نصير سومرو پڻ ديوي ناگراڻيءَ جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي لکيو آهي. شاعريءَ جي هن ڪتاب ”سنڌ جي آءٌ ڄائي آهيان“ تي برسات اخبار جي سب ايڊيٽر غوث پيرزادي ماهاڻي سنڌي رسالي ’امرتا‘ ۾ ”سنڌ جا ساهه کڻندڙ شاعره: ديوي ناگراڻي“ جي عنوان سان اڀياس (Review) لکيو آهي.

ديوي ناگراڻيءَ سان منهنجي پوني ۾ پهرين ڏينهن ئي نيرن تي ملاقات ٿي. آءٌ ماسٽر چندر جي پٽ مهيش چندر سان بيٺو هئس ته ديوي نانگراڻيءَ اچي پنهنجو تعارف ڪرايو. ساڻس گڏ سندس ڀاڻيجي اوشا جيسواڻي به هئي، جنهن لاءِ ديويءَ ٻڌايو ته هُوءَ سئيڊن ۾ رهي ٿي، جتي منهنجو جهاز اڪثر ويندو رهيو ٿي ۽ جتان مون جهازن جي انجنيئرنگ (Marine) جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. ديويءَ ٻڌايو ته هُوءَ اڄڪلهه پنهنجي ڌيءَ وٽ نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿي، جتي چندر جو پٽ پڻ رهي ٿو. هُوءَ، مهيش ۽ ٻيا ڪيترائي، آمريڪا کان هِتي پوني، دادا جشن جي 90هين سالگره ملهائڻ لاءِ آيل آهن.

ديويءَ جو جنم ڪراچيءَ ۾ 1941ع ۾ ٿيو. سندس پيءُ ڪشن چند لالواڻيءَ جو ڳوٺ ٽنڊو آدم هو. سندس ناناڻا ديوناڻي هئا. ورهاڱي کان پوءِ ديويءَ وارا اجمير آيا، جتي ديويءَ پرائمري تعليم حاصل ڪئي. ان بعد وڌيڪ تعليم حيدرآباد دکن جي سينٽ فرانسز اسڪول ۽ نظام ڪاليج مان حاصل ڪئي. سندس شادي 1961ع ۾ ڀوڄ راج ناگراڻيءَ سان ٿي، جنهن جا وڏا لاڙڪاڻي کان ممبئيءَ اچي رهيا. شاديءَ بعد ديوي به چاليهه سال ممبئيءَ ۾ رهي. کيس ٽي ٻار آهن. وڏي ڌيءَ ڪويتا شڪاگو ۾ رهي ٿي ۽ ڪنهن اسپتال ۾ اڪائونٽنٽ آهي. ٻي ڌيءَ نرملا نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿي، جنهن وٽ ديوي ناگراڻي ٽڪيل آهي. هُوءَ ڪمپيوٽر جي ايڪسپرٽ آهي. ديويءَ جو ننڍو ٻار ديپڪ به نيو جرسيءَ ۾ رهي ٿو ۽ بزنيس ڪري ٿو.

ديوي ناگراڻيءَ لاءِ چيو وڃي ٿو ته هن شعر شاعري دير سان شروع ڪئي، پر جلد مشهور ٿي وئي. بقول گوورڌن شرما جي ديويءَ جي باشعور شاعري جو سبب سندس ڏات ۽ ڏاهپ جي سنجيدگي آهي.

ديويءَ جو هڪ خوبصورت غزل آهي:

بي وفا هيءَ زندگي، پوءِ ڀي لڳي پياري مون کي،

غم ڀنل آهي خوشي، پوءِ ڀي لڳي پياري مون کي.

ديوي ناگراڻيءَ جي شاعريءَ لاءِ گوورڌن شرما جو چوڻ آهي ته سندس شاعريءَ جو ڪئنواس وسيع آهي. لکڻ سندس محض شوق ناهي، سندس درديلي دل ۾ جيڪو غبار آهي اهو غزل، نظم، وائي، گيت وغيره جا ويس پهري، ساراهه جوڳي پيشڪش جي پُراثر رنگن سان نکريل آهي.

ديوي ناگراڻيءَ کي چيم ته پنهنجي سفرنامي ۾ جيڪڏهن تنهنجو ذڪر اچي وڃي ته نموني خاطر تنهنجو ڪهڙو غزل لکان؟ هيٺ سندس پسند تي سندس غزل لکي رهيو آهيان، جيئن نَوَن پڙهندڙن کي ديوي ناگراڻيءَ جي شاعريءَ جي Idea ٿي سگهي:

غزل:

جنهن لُٽيو سو به اڄ لُٽيل آهي،

هرڪا هستي ونڊيل ونڊيل آهي.

سرد فطرت لهو ۽ ماڻهو ٿيا،

برف ڄڻ ڪا ڄميل ڄميل آهي.

زندگيءَ آ انهيءَ کي هارايو،

جنهن جي هر شرط هِت کٽيل آهي.

ناهه ڪا روڪ ٽوڪ لڙڪن تي،

اک ۾ درياهه ڄڻ ڀريل آهي.

ٻوڏ لڙڪن جي سڀ وهائي وئي،

پُڇ نه ’ديوي‘ ته ڇا بچيل آهي؟

ديوي ناگراڻيءَ بابت غوث پيرزادو ماهوار ’امرتا‘ ۾ لکي ٿو ته: ”ديوي ناگراڻي، شاعريءَ جي سمورين صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي ۽ سڀني صنفن ۾ هن پنهنجي داخلي احساسن کي دٻجڻ نه ڏنو آهي. هن بحر، وزن ۽ جماليات جي چڪر ۾ ڦاسي، پنهنجي حقيقي احساسن ۽ جذبن کي قربان نه ڪيو آهي. اها هڪ تخليقڪار جي فتح آهي، ته هُو جيڪو چوڻ چاهي اهو چئي وڃي!“

۽ ديوي ناگراڻيءَ جي هڪ ٻي ڪويتا جا ڪجهه شعر:

وقت جو رُخ وقت سان مِٽجڻ لڳو،

آدمي خود کي خدا سمجهڻ لڳو.

اڄ خزان، اينديون بهارون پوءِ وري،

ماڻهو، موسم وانگيان مَٽجڻ لڳو.

دل ٽٽڻ جو مون ڏٺو ماتم جو ڪلهه،

اڄ خوشين جو سو ڪفن پهرڻ لڳو.

اڄ خوشي غم ۾ نه شامل ٿي اچي،

ڪالهه خوشيءَ کي غم ڏسي چهڪڻ لڳو.

ديوي ناگراڻيءَ نه فقط سنڌ ۾ پر هنديءَ (اڙدو) ۾ به شاعري ڪئي آهي. سندس هندي شاعريءَ جا ٻه ڪتاب تمام مشهور آهن:

·        چراغِ دل

·        دل سي دل تڪ

مٿيان ٻئي ڪتاب غزلن جا مجموعا آهن ۽ اهڙيءَ طرح سنڌيءَ ۾ به سندس غزلن جا ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، جن مان هن وقت مون وٽ هيٺيان ڪتاب موجود آهن:

·        سنڌ جي آئون ڄائي آهيان،

·        غم ڀنل خوشي،

·        آس جي شمع، ۽

·        اڏر پکيئڙا.

altafshaikh2005@gmail.com

altafshaikh2004@yahoo.co.uk

احساس ئي ته آھه جو دل ۾ لھر پيدا ٿو ڪري.  شاعري ھِڪ ڏات آ.  سخن سازي آ لفضن جو جوڙ، اڃا به اڀياس ۽ مشق جي

Devi Nangrani

ھيءَ راه آھي جنھن جي منزل ئي نه آ. تا عمر لکندو رھهُ پر سحرا جي پياس اڻٻُجھيل جي اڻٻُجھيل ئي ٿي رھي ويتر وڌيڪ لکڻ جي امنگ ٿي جاڳي. بقول شيخ اياز جي زباني؛

” شاعري  ڏات  آ  اياز، مگر

ڏات ڪھڙي ھُجي نه جنھن کي ڏانءُ.“

شاعراڻو چولو پائي، چند سُھڻيون سٽون لِکڻ سان به قدر ٿيندو آھي پر امر ڪردار ته اھو بڻجندو آھي

جيڪو شاه لطيف وانگر اسان کي واٽون ڏيکاري ويندو آھي؛

” تتيءَ ٿڌيءَ ڪالھه ڪانھي ويل وھڻ جي.“

غوث پيرزادي جي  شاعري چيڪي مٽيءَ جي زمين تي پوکيل شبنمي شبدن جو ھِڪُ مھڪندڙ مڌُبن(گلشن) آھي جنھن ۾ سليڪيدار سُر-  شبد- سُمن جو گُلدان سجايل آُھي، جنھن ۾  سُرھاڻ سمايل  آھي ، ڪٿي پيار جي رمجھم، ڪٿي درد جا سُڏڪا، ڪِٿ بارش جي رمجھم ۾ مڌر گيت ڳائيندي ساري ڪائنات پريم ۾ متواري ٿي پئي ڦيڙڙيون  پائي ، ته ڪٿ سُڃ وسنءُ ۾ پئي واڪا ڪري….

رنگن جي شهر ۾ رنگي

چپن سان پاڻ رڱباسين

 تون گلن سان ويرکي گهرو نه ڪر

تنگ خوشبوءَ تي پرين پهرو نه ڪر

فضا غمگين آ ساري اسان جي شهر ۾ سائين

خوشي ڪنهن ئي ته آٻاري اسان جي شهر ۾ سائين

شائري فن به آھي ۽ فڪر به آھي. سنڌي شعر علم عروض جي نيمن موجب جوڙيو ٿو وڃي . ’عروض’ اھو علم آھي جيڪو شعر جوڙڻ جا ماپا ، بحر، وزن، اُن جي تقطيع جا نيم ۽ قافيي جا قاعدا ٻُڌائي ٿو. شعر اھو ڪلام آھي، جو ڪنھن مقرر وزن تي، مناسب لفضن ۾ بااِرادي چيو وڃي ۽ منجھس قافيو به  ھجي.’  غوث پيرزادي  جي  شائري ٻوليءَ جي ٻل جو ۽ قلم جي قوت جو ضامن بڻجي اسان جي سامھون آئي آھي، جنھن جو ھڪڙو سبب ڏات ۽ ڏاھپ جي سنجيدگي آھي. ھن شعر مان شبد جي سرسراھٽ ھوائُن ۾ پنھنجي پڌرائي ڪرڻ ۾ ڪامياب رھي آھي.’

جهوپڙي ويران ٿي سوچي ڪڏهن

سيبتي مونکي سنواريندي اچي

شڪارين جي اکين کان جو بچي نڪتو

پکين جي شهر ۾ ماريو ويو آهي

  زندگيءَ جي اُس کان مڪتي پائي ڇانو ۾ ھِڪ  وڏو اُڀو ساهُ پٽڻو آھي.  لاضمي به آھي،  شايد اڄڪلِ جو آدم آشا جو دامن ڇڏي روزمرراه جي ھِن جيون جي  ڪشمڪش جي واديُن ۾ اُلجھي رھيوآھي، جِتي خودغرضيءَ جي زھريلي ھوا ڦھلجي رھي آھي، فضائن ۾ نفرتن جا نانگ وسي ويا آھن، خشڪ چپن تان ڄڻ ته وقت مرڪ پٽي ورتي آھي. غوش جي لفضن ۾ بي درد زماني جي تصوير چٽي پئي ڏسڻ اچي.

ڪيئن ڳولهيان پيار کي ڪاٿي ملي جيڪر وڃي

ڪير آ جيڪو ٻڌائي ڏس پتو هن کاڻ جو

تنهنجي اک ۾ ايڏا لڙڪ ڪٿان آيا

کلڻي! تنهنجي کيچل ٽوڙي ڪير ويو!؟

اڄ اکيون رستو تڪي ڇلڪي پيون،

دل چيو دونهينءَ جيان دکَي پئون.

سچُ چيو آھه سياڻن ڪوڙن  ھزار لفضن کان ھِڪُ مِٺو ٻول پيار جو وڌيڪ وزن وارو رھندو آھي، شايد پيار دنيا جي ھڪ اھڙي حقيقت آھي جا آد کان اِنت تائين پنھنجو وِستار وسائي ويٺي آھي. سا پُل چڳي جا دل ٽورڻ کان دل جوڙڻ ۾ڪارگر سِڌ ٿئي، جا زخم تي راحتُن جو مرھم رکي سگھي. ڪويءَ ڪھڙي نه سندر تصوير شندن سان چٽي اسانجي سامھون پيش ڪئي آھي.

 لفظ جذبن کي ڪُهن ٿا

هر خوشي اغوا ٿئي ٿي

نارايڻ شيام پاڻ لکيو آھي ’پڙھندڙ جڏھن شاعرسان تخيلُ جي راھ ۾ ھمقدم ٿيندو،تڏھن ئي شعرِجو جمالياتي لطف ماڻي سگھندو. شاعر جي اِظھار جو اندازنيارو ھوندو آھي. جنھن راھه تان اُن سچ  تائين پھُتو آھي اُن سفر جوئي لطف ته پڙھندڙ کي وٺڻو آھ، شاعر جو پيرو کڻي.’ غوش جي شاعريءَ به پڙھندڙ کي پاڻ سان ھمسفر ٺاھي ھلڻ ۾ سڪشم آھي. ڏسو ھِن بانگيءَ ۾؛

موڪلائين ٿي مٺي مرڪي جڏهن تون روح جي

هار مونيم تي هِجر جا سُر ڇِڙندا  ٿا  وڃن

ھڪُ ارمان اِھو به پورو ڪرڻو آھي، جو پنھنجي سنڌ جي سوغات اسانجي مٺڙي  ٻولي سنڌي پنھنجي ايندڙ پيڙھيءَ جي لاءِ اڃا به سوگھي ڪري رکڻين آھي. اُميدُن جي آس جو  ڏيئڙو ٻاري پنھنجي واٽ پاڻ پنڌ ڪري پائڻي آھي. ياد جي واديءَ مان گذري پنھنجي گُذريل ڪلھه جي تجُربات سان ايندڙ سڀاڻ جو سينگار ڪرڻو آھي . اسانجي سنڌي شاعر لڪشمڻ ڊبي جو ھي شعر پُر اثر انداز ۾ سچ جو اِظھار ڪري رھيو آھي…

سامي، سچل، ڀثائي يا شيخ، شيام، حاسد

ڪوتا جي ڪنوار ڪيڏيون رمڻيڪ پوتيون پاتيون.

اھڙو ئي ھڪُ سُھڻو عڪس غوش جي شعريءَ جي چپن تي لرذش ڪندو پاڻ پڌرائي پيو ڪري؛

 روح سندو سو رقص اڃا ڀي يادن ۾ آ (ياديُن ۾ آ)

هڪڙو سهڻو عڪس اڃا ڀي يادن ۾ آ

سچائي سامھون سِج جي روشني بڻجي اسان کي ھِڪ سنديش ڏئي رھي آھي. آشائن جي پيِڙ تي نِراشائن جا ٻوٽا پوکيل آھن، جن کي سچ جي جل  جو ڇِٽڪاءُ وري سر سبز ڪري سگھي ٿو. اِنھيءَ لاءِ اِھو لاضمي ۽ ضروري آھي ته اِنسان جو ضمير جاڳيل رھي.  جڏھن سچ جو جذبو سچ سان گڏبو ته پوءَ گلشن جي مھڪ کي ھوائن ۾ ڦھلجڻ کان ڪوئي روڪي ڪين  سگھندو.

ڪيئن ڪوڙا ٽهڪ توکي آڇيان

ڪيئن پٿر ٿي ويل چهرو چمان

زندگيءَ جي شام ايڏي زرد ڇو مونکي ڏنئي

غوث! سج کان پوءِ وارو پهر پڇندو ئي رهيو.

اي وقت! وري هن ڌرتيءَ تي هي ڪهڙو کيل رچايو تو

هڪ ڏيل ڏکويل جيجل جو آ ٻيهر ڏيل ڏکايو تو

تو ته هميشه منهنجي نيڻن ۾ ڳوڙهن جا ڳوٺ اڏيا

حيف هجئي ڙي قسمت! مونکي ڪيڏو تڙپايو تو

ساهن جو درياءُ چئي ٿو اڄ مون ۾

هن جي چنري آهي ٻوڙي ڪير ويو

منھنجو ڳِھو وشواس اھي ته رچناڪار غوش پنھنجي سرجن شڪتيءَ جي ٻل تي پنھنجي سڃاڻپ ڪو ھڪ مقام حاصل ڪرڻ ۾ قمياب ٿيندو ۽ وِک وِک ھلندي پنھنجي منذل تي پھُچائڻ واري واٽ وٺندو.

گھٽ ۾ گھٽ لفضن ۾ پنھنجي ڳالھ ٻِن ظاھر ڪرڻ جو ھي فن لاجوان آھي. اِئن ٿو ڀاسجي جڻ خامُشي ڳالھائڻ ۾ ڪامياب ٿي آھي. داد جا ٻه الفاض ھِن مٺي ماٺ لاءِ جا تنھنجي منھنجي سانجھي آھي.

’ آھ خاموشي  زبان جا سانت ۾ ڳالھائي ٿي

ماٺ جي مُکڙين سان ھر ھڪ باغ کي مھڪائي ٿي’

ديوي ناگراڻي

24 مارچ،2010

dnangrani@gmail.com

يا

ڊهندڙ سماج جو قلندر

غوث پيرزادو

Ghoush Pirzado

هن سان منهنجي ملاقات تڏهن جي آهي، جڏهن مان ننڍڙي رلهڪي تي دڙهيون هڻي رهيو هيس. هن کي مان تڏهن کان سڃاڻان جڏهن مان اڃان چڍيءَ ۾ هلندو هيس. هو اسان جي گهر جو ڀاتي هو، ۽ آهي. تڏهن ته هو جڏهن منهنجي پس منظر بابت ڳالهائي ٿو ته مونکي ان مان کوڙ ساري معلومات فراهم ٿئي ٿي. هن وٽ منهنجي پس منظر بابت حقيقتن تي ٻڌل ايتريون ته پر اسرار ۽ نيون ڳالهيون هجن ٿيون جيڪي منهنجا ڪپاٽ کولي ٿيون ڇڏين. هو اهڙو ئي آهي، کرو، سچو، اڏول انقلابي، مذاحمت ڪار ۽ پيار ڪندڙ صوفي. اڄ قلندڙ جي نگريءَ ۾ بيهي علي الاعلان چئي سگهجي ٿو ته تاج بلوچ پنهنجي اندر ۾ ايڏو ئي معصوم آهي، جيڏو هو ٻاهران نظر اچي رهيو آهي. هو ائين ئي آهي، تڏهن ئي هر دور ۾ سنگسار ٿيو آهي. اڪيچار پٿر مٿس وسندا رهيا آهن، جو تصور ڪندي به هانءُ ٻڏي ٿو وڃي، جڏهن هو سنگسار ڪندڙن جي وچ ۾ ڪي اهڙا هٿ به ڏسي ٿو جن کي وٺي هلڻ سيکاريو اٿائين ۽ ان ڏک کي ڪنهن سان به نه اوريندي سور پي ٿو وڃي.

       تاج بلوچ جنهن کي مان ڪاڪو سڏيندو آهيان، ڇو ته هو ڪاڪي انور جو پڳ مٽ يار آهي، جنهن سان هن چنچلتائن سان ڀرپور جوانيءَ جون ڪيتريون ساعتون گڏجي گذاريون آهن، گڏجي کليو به اٿائون ته گڏجي رنو به اٿائون.هن سان منهنجي ادبي شناسائي

Taj Baloach

جو مدو ڪو گهڻو ڊگهو ناهي، رڳو ٻه سال ئي مس ٿيا آهن، جو آئون کيس سڃاڻڻ لڳو آهيان، باقي منهنجي لاشعور ۾ سندس هڳاءُ صدين کان سمايل آهي. بنيادي طور تي هو هڪ انقلابي ڪامريڊ آهي، تنهن کان پوءِ ئي هو هڪ شاعر آهي، اديب ۽ ايڊيٽر آهي.گذريل ڏهن سالن کان ماهوار ادبي رسالو ”سوجهرو“ ڪڍي رهيو آهي، جنهن ۾ هو خالص، تز ۽ فني پختگيءَ سان ڀرپور مواد پڙهندڙن کي ڏئي رهيو آهي، سنڌي ادبي سنگت کانپوءِ جيڪڏهن ڪنهن اداري جو نالو اچي ٿو ته اهو سوجهرو ئي آهي، جنهن نه رڳو ادبي شاگردن جي پرورش ڪئي آهي پر انهن کي پروان چاڙهڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو اٿس. هن جي ادب سان ڪميٽمينٽ آهي، تڏهن ئي هي هن جلاد دور ۾ رهندي به هر مهيني جي پهرين تاريخ کان اڳ رسالو مارڪيٽ ۾ آڻي ٿو، هن کي ڪڏهن به ظاهري ڏيک ڏيکاءَ جي ضرورت محسوس نه ٿي آهي، ته هو ادبي ٺيڪيدارن جون سلاميون ڀري، پنهنجي هن اداري کي ڏيک ڏيکاءَ واري دنيا ۾ مٿي کڻي وڃي. هن جو ادبي آسمان ڪو ٻيو آهي، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن اسان هن سان پيار ڪندڙن کي پريشان ڪري ڇڏيندو آهي. سو آسمان اهو آهي ته رسالو ڪنهن به صورت ۾ مهيني جي پهرين تاريخ کان اڳ مارڪيٽ ۾ اچي وڃي ۽ پڙهندڙن کي Accurate ۽ حسناڪ مواد صحتمند انداز ۾ پڙهڻ جي لاءِ ملي وڃي ۽ سندن ادبي تربيت ٿي سگهي. جنهنن مامري ۾ هن ڪڏهن به سوديبازي نه ڪئي آهي ۽ پوئتي قدم نه ڪيو اٿائين. ايڏو سچو ۽ ثابت قدم رهي هن نه رڳو سوجهري جو آسمان حاصل ڪيو آهي، پر ستين آسمان ڏانهن اڏري رهيو آهي.

       هڪ ڀير شديد تڪليف جو احساس ٿيو ۽ اکين ۾ ڪجهه چڀندي محسوس ڪيم ۽ ڇپر آلا ٿي پيا جڏهن مان سنڌ جي هن اڏول ڪردار ۽ تمام وڏي اديب کي ايم پي اي هاسٽل جي سامهون  فائيل ڪڇ ۾ ڪري ويندي ڏٺم، هن جي وجود جي حسن کي ائين ڏٺم جو روئي پيم، خوبصورت پينٽ شرٽ پاتل هن سهڻي ڳڀروءَ جي چهري تي ڪابه تاڻ نه هئي، هن جي مک تي ڪابه ٻيپهري نظر نه آئي هئي. هن جو چهرو ته مونکي ان ويل ڪنهن ننڍڙي ٻالڪ جي چهري جيان ٻهڪندڙ لڳو هو، جنهن کي چئبو آهي ته پڄ ته ريل گاڏي وٺي ڏيانءِ . ان مهل ڪاڪو به شايد ڪنهن اشتهار جي مليل آسري پويان وڃي رهيو هو. مون کيس ڪيترائي سڏ ڪيا، پر هو پنهنجي عشق ۾ ايترو ته محو هو جو نه منهنجا سڏ ٻڌائين ۽ نه مون ڏي اک کڻي ڏٺائين.اک کڻي نهاري به ڇو؟ جڏهن هن جي اکين اڳيان سري کاڌل سماج جا اهي نوجوان هجن جيڪي پنجويهين تاريخ کان وٺي سوجهري جو انتظار ڪندا هجن، جن جي سوجهري جي ذريعي تربيت ٿيندي هجي، تن نوجوانن تائين رسالو پهچائڻ لاءِ ٽن چئن اشتهارن جي ضرورت هوندي آهي ته جيئن رسالو وقت سر مارڪيٽ ۾ اچي سگهي. ڪاڪو به ان وقت ڪنهن اشتهار لاءِ وڃي رهيو هو. کيس پيدل ويندو ڏٺم ته تمام گهڻو ڏک رسيو هو ڇو ته پيجارو وارا اديب جڏهن هن پيدل گهمندڙ ملنگ کان جلندي ڏسندو هوس ته لڳندو هو ته هن وٽ ته گاڏين جي قطار لڳل هوندي، پر جڏهن کيس هن روپ ۾ ڏٺو هيم ته سچ ظاهر ٿي پيو هو ۽ اها ڳالهه واضح ٿي پئي هئي ته سچ چوڻ وارن جو انگ آڱرين تي ڳڻڻ جيترو  ۽ بديءَ جي قوتن جي هڪ وڏي فوج هجي ٿي. پر تاج بلوچ جي مامري تي ته لڳندو آهي ته سچ چوڻ وارن جو انگ ته بنهه گهٽ آهي پر سچ هضم ڪندڙن جو به شديد ڏڪار آهي.

       اڄ جڏهن اسان جي سماج ۾ احساس ڪمتريءَ جي وائرس پکڙيل آهي، هر طرف مان جي بازار گرم آهي، ته اهڙي صورتحال ۾ هڪ صوفي منش ۽ ڪوڙ جي خلاف هڪ جنگي سپاهيءَ جيان وڙهندڙ تاج بلوچ کي ڏسي دل باغ بهار ٿي پئي ٿي. هو ايڏو وڏو ماڻهو آهي، جو هو هر ماڻهوءَ سان هر محفل ۾ هر وقت وڏا وڏا ٽهڪ ڏئي کلڻ جي ڀرپور صلاحيت رکندو آهي. هو اسان جهڙن ننڍڙن ۽ سيکڙاٽ لکارين سان به ائي فري ٿي ويندو آهي، جو پيڙهي وڇوٽيءَ جو احساس ئي ختم ٿي ويندو آهي. هن جي ساٿ ۾ رهي ماڻهو ڪڏهن به احساس ڪمتريءَ جو شڪار نه ٿو ٿئي، هي ته چاهيندو آهي ته ڀلي نوجوان پنهنجي اعتماد سان پيرن تي بيهن، پر ڪاڪي جي سڀ کان وڏي خامي اها آهي ته هو گيدي، ويڪائو ۽ ضمير فروشن سان ڪنهن به ريت ٺاهه ڪرڻ جي حق ۾ ناهي، نه رڳو اهو پر نقاب پاتل ٻهروپين جا نقاب لاهي ائين ته کڻي ٿو لاهي ڦٽا ڪري، نام نهاد عظمت جي پٺيان واري انداهي پاسي کي به جيئن جو تيئن کڻي ماڻهن جي اڳيان رکندو آهي جو سموري سماج ۾ هڪ اٿل پٿل پيدا ٿي ويندي آهي، چوطرف ڪانون جي ڪان ڪان شروع ٿي ويندي آهي، نام نهاد عظيم لٽيرا جو دنيا جي اڳيان چٽا ٿي بيهندا آهن ته هڪ قسم جي واويلا مچي ويندي آهي، لاٺڙيا جيڪي نا اهليءَ جي چڪيءَ ۾ پيسجندي نام نهاد عظيم اديبن سان ويجهڙائيءَ جون گهوڙيون بغلن ۾ ڏيون پيا هلندا آهن، تن جا وجود وڃائجڻ جي خوف ۾ مبتلا ٿي ويندا آهن، دوستن جا ڍڍر ئي ڍرا ٿي پوندا آهن ۽ پوءِ هن جوڳين جهڙي انسان تي تبري بازيون شروع ٿي وينديون آهن. ڪيترا چوندا آهن ته ” ڀلا ڪهڙي ضرورت آهيس، اختلافي ڳالهيون ڇاپڻ جي، هرو ڀرو پاڻ کي ڏٺو ڪري ٿو“، پر هن جو چوڻ آهي ته ” ڪميٽيڊ آهيان سماج سان، ۽ ڪرڻي آهي نئين نسل جي آبياري سو جيڪڏهن آئيندو سنوارڻو آهي ته ماضيءَ جي ڪک ۾ سڪي ويل حرامي ٻارن جي ايبارشن ڪرڻي پوندي. تنهن ڪري ئي تاج بلوچ انقلاب جون ڳالهيون لکي ماڻهن کي گهمراهه ڪري عوام جي دردن تي واڳونءَ جا ڳوڙها ڳاڙي ان جي قيمت تي آمرن ، جلادن ۽ جنرلن جا پير چٽيندڙن ۽ لانگ بوٽ پالش ڪندڙ ضمير فروشن کي لڪائڻ جي بدران نکيري نرورار ڪري ٿو، تاج بلوچ ڪڏهن به مهانتا جي بک جو شڪار نه ٿيو آهي، هن سماج جي جڙتو قائدن ۽ قانونن سان ڪڏهن به ٺاهه نه ڪيو آهي، هن ٺاهه ڪيو آهي ته پنهنجي دور سان ، تاريخ سان ۽ ايندڙ نسل سان. هن تاريخ جي جبر خلاف هميشه مذاحمت ڪئي آهي. ڏهن سالن کان هن جي سرپرستيءَ ۾ نڪرندڙ رسالو سوجهرو تاريخ جي سينڌ سنوارڻ ۾پيڙهه جي پٿر جي حيثيت رکي ٿو. جڏهن اسان هن جي پيرن تي ڪري کيس منتون ڪريون ٿا ۽ ٻانهون ٻڌون ٿا ۽ چئون ٿا ته: ” گند کي نه کول، رهڻ ڏي“ تڏهن اسان وساري ويهون ٿا ته تاريخ ۾ جڏهن به تڪ تور ٿيندي، اسان جي ڪاميابين ۽ ناڪامين جي سببن کي ڳوليو ويندو تڏهن سوجهرو هڪ اهڙو سورس هوندو جيڪو اسان کي مهائتي معلومات ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو.

       ڪڏهن ڪڏهن ذهن ۾ خيال ايندو آهي ته هيڏو سچو، اڏول ۽ ثابت قدم ماڻهو هن ڌرتيءَ جي گولي تي آخرڪار ڪيئن ٿو پيدا ٿي سگهي ته هڪ جواب ذهن ۾ اچي ٿو وڃي ته هو شاعر آهي تڏهن ئي ائين آهي، هن جي سيني ۾ جهرڪيءَ جي دل پيوند ٿيل آهي، تڏهن ئي هن کان ڪابه زيادتي، اڍنگائي ۽ ڪابه ستمگري برداشت نه ٿي ٿئي، ۽ جڏهن ڳالهه چرچي کان چڙهي ٿي وڃي ته هو ڦٿڪي پئي ٿو، ۽ پوءِ هو ٽچ مي جي نالي سان هڪ ننڍڙو آئينو سوجهري ۾ ٽاڪي ٿو ڇڏي، جنهن کي مڪروهه چهرا ڏسندي سراپجي وڃن ٿا، چهرن تي هيڊ هارجي وڃين ٿي. اچو ته پڇاڙڪن ڏينهن ۾ پهتل هن باغي ڪردار کي سمجهايون ته: ” ڪاڪا! دڪان کليا پيا اٿئي، ڪجهه ڏي وٺ ڪري ٿڌو ٿي ويندو ڪر، ڏاهو ٿيءُ ائين نه ڪر، ڪٿي نه ڪٿي وڃي پنهنجو اگهه لڳراءِ، الا! ايڏو ته پوءِ به ملي ويندئي جو گهٽ ۾ گهٽ پيدل گهمڻ مان ته جان ڇٽي پوندئي. گهٽ ۾ گهٽ راتين جا اوجاڳا ڪري سوجهري جهڙو نج ادبي رسالو ڪڍي نوجوانن جي تربيت ڪرڻ جي ڏوهه ۾ گاريون ملڻ ته بند ٿي پوندئي. ڀلا ڪهڙي گتي پئي اٿئي، اڌ صديءَ کان مهانتا جون ٽوپيون پائي ماڻهن کي بيوقوف بنائيندڙ نام نهاد اديبن کي ظاهر ڪرڻ جي، جن کي سڌو جملو به لکڻ نه ٿو اچي، گرامر جن جي ڀر مان به نه گذريو آهي.جن کي ڌرتيءَ جي ڪلاسيڪل فڪر جي بابت ڪا ذري جي به ڄاڻ ناهي“. کيس اهو به سمجهائجي ته:” جيڪڏهن نام نهاد اديبن جا نقاب لاهي ڇڏيندين، ۽ سندن ٽوپيون ڌوڙ ڪري ڇڏيندين ته پوءِ هو ته توکي ڇيڇاڙي ڇڏيندا. تاريخ سان نڀائڻ جي سزا توکي اهڙي ڀوڳڻي پوندي جو هر پرچاري اداري جي اندر تنهنجي خلاف سازشن جو هڪ ڄار وڇايو ويندو، ۽ تنهنجا اشتهار بند ڪرايا ويندا“، پر اسانکي خبر آهي ته اهڙا مشورا هڪ زندهه فرد قبول نه ٿو ڪري سگهي. منافق ٿيڻ وارا اسان جا مشورا هو ويڙهي سيڙهي اسان جي منهن ۾ هڻي ٿو ڇڏي. تنهن ڪري ئي ته اهڙي باغي ڪردار کي منافقيءَ جي دور سان سلهاڙجڻ جا مشورا لکڻ مهل اسان جا هٿ ڏڪن ٿا، بلاول، منصور، صوفي شاهه عنايت ۽ شهيد هيمون ڪالاڻي اسان جو دڳ جهلي بيهي ٿا رهن جن ساهه ڏنو هو پر ويساهه نه ڏنو هو. هن سهڻي شخص کي بانور سونهين ٿو، پر هو بانبولجي نه ٿو، هن جي رنگ ۾ رنگجي وڃڻ جي خواهش ته من ۾ ضرور جنم وٺي ٿي پر تاج بلوچ ٿيڻ لاءِ هڪ تپسيا گهربل آهي، سا هي جنم ته ڇا پر اڳلي جنم ۾ به نصيب نه ٿي سگهي.

       هڪ جاءِ تي مٿي مان کيس ڳڀرو چئي مخاطب ٿيو آهيان، ان جو هڪڙو سبب اهو به آهي ته جنهن به تاج بلوچ جي شاعري پڙهي هوندي تنهن وٽ هن جو خاڪو ان سهڻي نوجوان جو هوندو، جنهن جي روح جي ڳولا جو سفر صبح سان شروع ٿئي ٿو ۽ آڌيءَ لڙيءَ ان وقت وڃي ختم ٿئي ٿو جڏهن سندس اکيون زوريءَ ٻوٽجي وڃن ٿيون تڏهن ته هو پنهنجي هڪ غزل ۾ چئي ٿو:

       ڪنهن گداز جسم جو جلوو ٻري پيو،

       ڪافر چپن تي هيج مان ڪلمو ٻري پيو

                     يا

       مستيءَ ۾ ڪائنات کي رقصان ڏٺو اٿم،

       چوڙين جي چاڳ جو جڏهن ڀڻڪو ٻري پيو

سندس سموري شاعريءَ جي ٻولي، احساس توڙي اظهار جديد سنڌي ادب جي راهه ۾ ٽمڪندڙ ڏيئا آهن. هن جي شاعري ڪنهن اهڙي پوڙهي شاعر جي شاعري ناهي، جيڪو سموري زندگي عيش عشرتن ۽ گناهن جي گند ۾ گذاري پڇاڙڪن ڏينهن ۾ ٿڪجي پيو هجي، ۽ ڪيل انهن گناهن جي دٻاءَ هيٺ جابولي رهيو هجي، ڪمال آهي، جو سندس شاعري جي نه رڳو ٻولي احساس اتم آهن پر هنن ۾ جدت به چوٽان چوٽ آهي ۽ وڏي ڳالهه ته هن جي سموري شاعري ڪنهن سورنهن ورهين جي ڳاڙهي ڳڀروءَ جي چاڳلاين جو اظهار آهي. ڪيئن ممڪن آهي ته عمر جي هن حصي ۾ ڪو شاعر ايڏي روانيءَ سان اهڙيون تازيون نيون نڪور ۽ موسيقيءَ سان ڀرپور سٽون اظهاري سگهي پر اهو ڪمال ڪاڪي ڪري ڏيکاريو آهي. هن جي شاعريءَ ۾ چوڙين جي چاڳ جا ڀڻڪا ٻري رهيا آهن، ڏيو منهن! جڏهن شاعرن جي اڪثريت تڪ بنديءَ جي بازار ۾ ليٿڙيون پائي واهه واهه جي خيرات گهري رهي هجي، ان دور ۾ هيڏي جدت ۽ علامتي اظهار ڪيڏو نه سڀاويڪ ٿو ڀاسي. هن شاعر کي جيڪا امرتا نصيب ٿي آهي، جيڪا صدين جيڏي عمر هن شاعر ماڻي آهي تنهن جو هڪڙو ئي ڪارڻ آهي سو هي آهي ته هن وٽ انفراديت آهي، هن وٽ ٻولي به پنهنجي آهي، ۽ اظهار جو ڍنگ به پنهنجو، ناز نخرا به پنهنجا ۽ عشق جا رنگ به پنهنجا آهن. هن جي شاعريءَ جو حسن تڏهن ٿو دل کي ڇهي وڃي جو اهڙو حسن پهرين ڪٿي به اکين سان نه ٽڪريو هوندو آهي، هن جي سرمستي تڏهن ئي پڙهندڙ کي مست بڻائي ٿي ڇڏي جو هن ۾ نواڻ جو چسڪوڪجهه ٻي طرح جو آهي:

       ”ٻڪ مان ڦول اڏاري تو اماڻي خوشبو،

       ٿي وئي لوڪ ۾ مشهور ڪهاڻي خوشبو

                     يا

       گل جي ٻاريءَ ۾ جڏهن کيڙي ٽپي هوءَ پهتي،

       ٿي وئي آهي، سڄي باغ جي ساڻي خوشبو

       تاج جي خوشبو تڏهن ڳهر طاري ڪري ٿي ڇڏي جو هن جو انداز نرالو آهي، هن وٽ ٺلهي جدت ناهي، هن جي جدت پنهنجي ڪلچر ، ثقافت ۽ ڪلاسيڪيت سان ڳنڍيل آهي، هو رڳو ٻڪ مان ڦول اڏارڻ جي ڳالهه نه ٿو ڪري پر هن وٽ گلڙن جون ٻاريون به آهن ته کيڙي به آهي، ڌرتي به آهي، ته سنڌ به آهي پر جڏهن محبوب جي اچڻ سان سڄي باغ جي خوشبو ساڻي ٿي وڃي ٿي تڏهن تاج جي عظيم اڏار جو ادراڪ رونءَ رونءَ کي معطر بڻائي هليو ٿو وڃي، ۽ وري هي سٽون پڙهي ماڻهو جو مٿين سٽن ۾ ايمان تازو ٿي ٿو وڃي:

       ”ڇا آهي عبارت ۾ ۽ لفظن جي سونهن

       ماٽ جي ڇاٽ بنل نيرو لفافو پهتو

                                يا وري

       خط ۾ خوشبو ڪا هئي، تنهنجي هٿن جي خوشبو

       جسم تنهنجي جي بدل نيرو لفافو پهتو

حمل فقير ته محبوب جي ڪتي تان قربان ٿي ويو هو، جنهن تي اسان سڄي عمر تاڙيون وڄائي واهه واهه ڪندا رهنداسين پر هي شاعر ته لاشعوري طور تي محبوب کي ٿو چئي ڏئي ته تنهنجي جسم جو متبادل نيرو لفافو پهتو آهي، نيرو لفافو جيڪو محبوب مڪو آهي، سو به غنيمت آهي، هن شاعر کي ادراڪ آهي ته محبوب هڪ نفيس قسم جي مخلوق آهي، ۽ محبوب چڻي جي ان ڪچڙي گونچ جهڙو ڪومل آهي، جيڪو اڃان مس زمين مان نڪري نروار ٿيو هوندو آهي تنهن ڪري ئي نيري لفافي سان محبوب جي جسم کي ڀيٽيو اٿائين نه ته ڪنهن گهوڙي يا هاٿيءَ کي به محبوب جي جسم سان ڀيٽي پئي سگهيو. تاج گڻائتو شاعر آهي، گهڻ گڻو شاعر آهي، سڀ کان وڌيڪ سهڻو گڻ هن جي شاعري ۾ موجود معصوميت آهي. هن عمر ۾ ته ماڻهو سموري معصوميت وڃائي پاروٿي گوشت جهڙو ٿي پوندو آهي، سموري  پر اسراريت، موهه توڙي محبتون دم ٽوڙي ڇڏينديون آهن پر هي دلبر شاعر اڃان گلن جون ٽڪريون پڙهندڙن کي ارپي رهيو آهي، سندس اڪيچار جملا، تشبيهون، استعارا ۽ اظهار جو انداز هڪ نئين ڪائنات ۾ وٺيو هليو ٿو وڃي:

       ڪين هڏڪيءَ جو بس ڪئي هوندي

       هن کي مون لاءِ سڪ لڳي هوندي

       روايتي شاعرن کي ته محبوب جي سڪ لڳندي آهي، اسان ئي مري رهيا هوندا آهيون، اسان جي خواهش هوندي آهي ته محبوب اسان جي جدائيءَ  تي اداس ٿي وڃي، اسان جي لاءِ ئي هان ڦاٽندو هجيس، اسان جي ياد ۾ راتين جون ننڊون ڦٽي وڃنس، پر اسان ائين اظهار نه ڪري سگهندا آهيون، سماجي دٻاءَ سبب اسان کي پنهنجي ئي پيڙا ۽ محبوب جي لاءِ تڙپ کي بيان ڪرڻو هوندو آهي پر تاج بلوچ هڪ باغي شاعر آهي تنهن ڪري مذاحمت هن جي رڳ رڳ ۾ سمايل آهي تڏهن ئي هن پنهنجي هڏڪيءَ جو سبب بيان ڪندي چيو آهي ته محبوب کيس ياد ڪيو آهي. تاج! مان حيران آهيان ته تون ڪنهن به موڙ تي سماج جي ٺهيل رستن تي هلڻ لاءِ تيار نه ٿو ٿئين، تون سچ پچ به باغي آهين،

       دل رکي آيو الائي ته ڪٿي،

       تاج داناءُ ڳهيلو موٽيو

              يا وري

       ڪين بابو، نه وريا سي قولي

       رت هاڻو رڳو ٺيلهو موٽيو

       مٿيون سٽون ماڻهوءَ کي هڪ اهڙي بيچيني ۽ اداسيءَ جي دولت عطا ڪري ٿيون وڃن جو ماڻهو هڪ ڀيرو ٻيهر بيحسيءَ جي اجهاڳ سمنڊ مان نڪري دل جي معصوم نگر ۾ داخل ٿي وڃي ٿو، ۽ سالن کان صحرا بڻجي ويل اکين ۾ ڪا آلاڻ محسوس ڪرڻ لڳي ٿو، ۽ هڪ ڀيرو وري دل جو ڌڙڪو ٻڌڻ جي سگهه پيدا ٿئي ٿي. هن جي معصوميت ۽ دلربائيءَ کي اورانگهي سگهڻ سچ پچ به ڪو ايڏو سولو ڪم ناهي. اڪثر شاعر ڏاڍا پر اسرار ٿيندا آهن، پر هي پنهنجي ذات ۾ ايڏو سندر آهي جو هن جيڪو ڪجهه به، جيئن به محسوس ڪيو آهي اهڙي ئي نموني ان جو اظهار به ڪري ويو آهي، جيڪا ئي هڪ وڏي فنڪار جي ئي خوبي آهي.

       تاج جو محبوب سانورو آهي. تمام ٿورن ماڻهن جا محبوب سانورا ٿيندا آهن، آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو ئي هوندا آهن جن کي سانوري رنگ جي گهرائي معلوم ٿي سگهندي آهي، گهڻائي انهن جي هوندي آهي، جيڪي اڇي رنگ کي ئي سونهن جي علامت سڏيندا آهن، پر تاج جي شاعري ۾ محبوب سانورو آهي:

       ”آرسيون عڪس جي اگرا آڇين

       سانورا شخص رسي ويا هوندا“

              يا وري

       ”بس مان تڪڙو لهي جا وئي سانوري،

       خوشبو پنهنجي وساري وئي

                          يا وري

       ” سانوري جسم ۾ وڄ وراڪا هئا،

       سڀ پهڻ ويئي پاڻي ڪري سانوري

       خبر ناهي ڇو؟ سانوري ماڻهو جي انگ انگ مان سونهن ليئا پائيندي نظر ايندي آهي، هن جو هلڻ، هن جو کلڻ، هن جي اکين جا ڀرڪا، هن جا ٽهڪ، هن جا سڏڪا، هن جون ارڏايون، هن جو گهمڻ، هن جي وفا، هن جو ناتو، هن جو  نينهن لڳائڻ ۽ نڀائڻ، ايڏو منفرد هوندو آهي جو هو هڪ ڀيرو ڪنهن جي زندگي ۾ هليو آيو ته پوءِ مڙئي خير ٿيڻ مشڪل هوندو آهي. تاج جي شاعريءَ تي اسان جي ڪهڙي مجال آهي جو ويهي ڳالهايون. هو ته پيار ڪرڻ جهڙي شيءِ آهي، سيني ۾ سانڍڻ جهڙو فرد آهي، هي جهڻڪڻ جهڙو ته ماڻهو ئي ناهي. اچو ته هن سان پيار ڪريون، اچو ته هن کي پرڀايون، ائين نه ٿئي جو جيستائين اسان کي سندس معصوميت جو پوريءَ ريت ادراڪ ٿئي تيستائين تمام گهڻي دير ٿي چڪي هجي

Devi Nangrani

Door, Lock and key is a magnificient work of the great  Ayjaas Rahim,  presented as a translatory collection  by Dr. Kazi, who has done immense justice to the flow and flaw of the language in the efforts to maintain the fragrance in the equal measure. Let’s look at this couplet that shows the richness of words displaying the depths of the thought so beautifully woven in a majestic flow of ripples.

Like a grand river of light

Flowing from

A needle’s orfice. P4

The tenderness of the thoughts, put forth by Dr, Kazi leaves footprints of his inner capabilities of seeing, hearing and expressing the silence in words. The poetic format flows from the flight of dawn and dusk through a narrow passage of understanding where duality cannot be sustained.

This work is a unique encyclopedia of poetries that enlighten human hearts and minds fruitifying the ceaseless efforts of Dr. kazi. Wrapping up from the zone of enlightment towards the sunset of life, the author glides gracefully from life to death reproducing his thoughts as to how the awareness of the truth helps to sustain the unstable state.

Here I shall make an effortless attempt to end with a beautiful quote from Oscar Wilde

“Death must be so beautiful. To lie in the soft brown earth, with the grasses waving above one’s head, and listen to silence. To have no yesterday, and no to-morrow. To forget time, to forgive life, to be at peace.

Devi nangrani 

 A couple words: added

Key to the Locked Doors is a unique transilatory work of Dr. Qazi who has done immense justice in highlighting the original essence of the writer Ayjaaz Rahim .  It is the language of the heart that has been put in finite words to express the infinite experiences, human sentiments and true feelings of joy, sorrow, grief, misery, ignorance, greed, loneliness, love and hatred, but the unspoken compassion always supercedes the circumference of spoken language.  Minutely listening to the whispering sound of silence in beauty unseen–

Silence

You are the silence. P 50

Silence is a language in itself. It speaks, at times; it shouts louder than thunder. Each and every poem has some dormant mission reflecting the human feelings. It’s beautifully transformed from the infinite language of silence to that of finite words showing a co-relative bond.  It is the timeless frame of his will that speaks silence and listens silence in all totality.  The book shall be a land marked as an encyclopedia in the collection of classics of Sindhi Language. 

Devi Nangrani, 312 A, Monastery pl#2, U.C. NJ 07087

عاجز ميرواهي  صاحبن جو ڪتاب  ھٿ آيو ته سھڻي ڪور سا روبرو ٿيس. ”  ھوا جو ڏينھن ” لڳو ته ڪنھن زندگيءَ جي اُس کان مڪتي پائي ڇانو ۾ ھِڪ  وڏو اُڀو ساهُ پٽيو ھُجي.  لاضمي به آھي،  شايد اڄڪلِ جو آدم آشا جو

Ajiz Mirwani

دامن ڇڏي روزمرراه جي ھِن جيون جي  ڪشمڪش جي واديُن ۾ اُلجھي رھيوآھي، جِتي خودغرضيءَ جي ھوا ڦھلجي رھي آھي، فضائن ۾ نفرتن جا نانگ وسي ويا آھن، انھن جي لفضن ۾ بي درد زماني جي تصوير چٽي پئي ڏسڻ اچي.

دوستيون ياريون به مطلب جون ٿيون لڳن  ،
يار ۽ پيارا  به ٿا دشمن   لڳن.

اھڙا ڀاو منھنجي ھن شعر ۾ سمايل نظر پيا اچن :

پنھنجو پنھنجو پيو چئي ڪوئي لُٽي ڏينھن رات ٿو

سال گذريا پو پتو پيوڪيئن لٽي ڏينھن رات ٿو.

پر ھن دوءُر جي جدوجھد جي وِچ ۾ ھڪ وطن سا ڪيل واعدو به نڀائڻوآھي. اچو ته ٻڌون عاجز ميرواهي  صاحبن جي زباني :

 نهن چوٽيءَ جو زور لڳائي سنڌ سلامت رکڻي آ ،
ظالم ، جابر ، پست بنائي سنڌ سلامت رکڻي آ .

حاڪم اڄڪلهه وارا سارا ڳيجهو هڪڙي قاتل جا ،
تن کان سارو قرض چڪائي سنڌ سلامت رکڻي آ .

ھڪُ ارمان اِھو به پورو ڪرڻو آھي، جو پنھنجي سنڌ جي سوغات اسانجي مٺڙي  ٻولي سنڌي پنھنجي ايندڙ پيڙھيءَ جي لاءِ اڃا به سوگھي ڪري رکڻين آھي.

سچائي سامھون سِج جي روشني بڻجي اسان کي ھِڪ سنديش ڏئي رھي آھي. اُميدُن جو ڏيو ٻاري-

سڀ سمــهي پيــا ٻيـا،

جاڳــي هــڪـــڙو رب. ۽ مان ……………

“سُجاڳي ” اسانجو وسُ آھي !!!

                                      ديوي ناگراڻي

10 فروري، 2008